Fjalë të urta për jetën, punën, miqësinë dhe familjen

Çfarë janë fjalët e urta?

Fjalët e urta janë shprehje të shkurtra që përcjellin një këshillë, vëzhgim ose përfundim mbi jetën. Shpesh përdorin figura nga natyra, puna dhe shtëpia: lulja, kalliri, guri, buka apo jorgani marrin një kuptim që shkon përtej sendit që emërtojnë.

Shumë prej tyre përcillen gojarisht dhe hasen në variante të ndryshme. Një proverb mund të ndryshojë pak në fjalë nga një krahinë në tjetrën pa ndryshuar mesazhin. Në këtë përmbledhje drejtshkrimi është afruar me shqipen standarde dhe shprehjet janë renditur sipas kuptimit.

Jo të gjitha shprehjet që qarkullojnë në shqip kanë origjinë vetëm shqiptare. Disa përdoren edhe në gjuhë të tjera. Pa një burim të dokumentuar, nuk u caktojmë autor, krahinë apo datë krijimi.

Fjalë të urta për jetën

Këto shprehje flasin për përvojën, pasojat e veprimeve dhe kujdesin në vendimmarrje. Nuk janë rregulla që vlejnë njësoj në çdo rrethanë, por nxitje për të menduar.

• Ç’të mbjellësh, do të korrësh.
• Çdo pësim është mësim.
• Çdo fillim ka edhe mbarim.
• Shtriji këmbët sa ke jorganin.
• Ujku qimen e ndërron, por zakonin s’e harron.
• Me një lule s’vjen pranvera.
• Qesh më mirë kush qesh i fundit.
• Çdo e përpjetë ka një të tatëpjetë.

Fjalë të urta për punën dhe përpjekjen

Te puna, theksi bie mbi veprimin dhe përgjegjësinë. Një premtim merr vlerë kur shoqërohet me përpjekje konkrete dhe këmbëngulje.

• Punën e sotme mos e lër për nesër.
• Punë shumë e fjalë pak.
• I zoti e nxjerr gomarin nga balta.
• Mos shiko gunën, por shiko punën.
• Bilbili njihet në këngë, njeriu në punë.
• Buka prej qiellit s’vjen.
• S’bëhen petullat me ujë.
• S’mbahen dy kunguj në një sqetull.

Fjalë të urta për miqësinë dhe shokun

Miqësia në këto shprehje lidhet me besimin, ndihmën dhe njohjen e karakterit. Disa prej tyre vlerësojnë bashkëpunimin, ndërsa të tjera të kujtojnë të zgjedhësh me kujdes shoqërinë.

• Miku i mirë njihet në ditë të vështira.
• Më thuaj me kë rri, të të them cili je.
• Një dorë lan tjetrën, të dyja lajnë fytyrën.
• Një gur s’mban mur.
• Po të kërkosh shokë pa të meta, mbetesh pa shokë.
• Bukë e kripë e zemër.
• Bashkimi bën fuqinë.
• Rrushi sheh rrushin e piqet.

Fjalë të urta për fjalën dhe të vërtetën

Gjuha mund të afrojë njerëzit, por mund edhe të lëndojë. Këto shprehje këshillojnë maturi në të folur dhe lidhje mes asaj që themi dhe asaj që bëjmë.

• Gjuha kocka s’ka, por kocka thyen.
• Rri shtrembër e fol drejt.
• Fjala është si bleta: ka edhe mjaltin, edhe thumbin.
• Fshati që duket s’do kallauz.
• E thëna dhe e bëra janë shumë larg.
• E vërteta s’i pëlqen gjithkujt.
• Bie një fjalë e nxjerr një mijë të tjera.
• Shpifja është si thëngjilli: edhe kur nuk djeg, nxin.

Dija, maturia dhe durimi

Njohuria nuk shihet vetëm te sasia e fjalëve. Në këto shprehje ajo lidhet me dëgjimin, të mësuarit dhe aftësinë për të shmangur nxitimin.

• Mat shtatë herë e prit një herë.
• Çdo mësim e ke fitim.
• Mendja e madhe, e keqja e të zotit.
• Kalliri plot e mban kokën ulur.
• Kush ngutet, vonohet.
• Gjella me kripë e kripa me karar.
• Mos bëj të vësh vetulla e të nxjerrësh sytë.
• Peshku në det, tigani në zjarr.

Paraja, pasuria dhe kursimi

Këto shprehje trajtojnë kursimin dhe dallimin mes nevojës e lakmisë. Vlera e tyre është te pyetja që na shtrojnë: a po i përdorim me mend burimet që kemi?

• Paraja e bardhë për ditë të zezë.
• Kush kërkon shumë, humb edhe atë që ka.
• S’mbahet shtëpia me miell hua.
• Borxhi i harruar vjen në ditë të shtrënguar.
• Mos u mundo të nxjerrësh dhjamë nga pleshti.
• Më mirë një vezë sot se një pulë mot.
• E lehtë është barra në shpinë të huaj.
• Çorba e lirë t’i djeg buzët.

Familja, nëna dhe babai

Në këtë pjesë janë mbledhur shprehje nga përmbledhja e mëparshme që lidhen me shtëpinë dhe familjen. Ato pasqyrojnë vëzhgime të ndryshme për lidhjet mes brezave, jo një matës të dashurisë së çdo familjeje.

• Dardha bie nën dardhë.
• Ec e bridh ngado, por shtëpinë mos e harro.
• Asnjë shtëpi nuk të kënaq si e jotja.
• Të gjithë gishtat dhembin njësoj.

Dashuria dhe ndjenjat

Jo çdo fjali për dashurinë është proverb popullor. Shprehjet më poshtë paraqiten si thënie pa autor të verifikuar në këtë përmbledhje; nuk u atribuohen shkrimtarëve apo mendimtarëve të caktuar.

• Dashuria, kolla dhe kruarja nuk mund të fshihen.
• Gjuha e dashurisë është te sytë.
• Kur varfëria hyn nga dera, dashuria del nga dritarja.
• Dashuria e tepërt del hidhërim.

Fjalë të urta me kuptim dhe shpjegim

Kuptimi i një proverbi bëhet më i qartë kur lidhet me një situatë konkrete. Tabela më poshtë shpjegon disa nga shprehjet më të përdorura në këtë përmbledhje.

Si t’i përdorim në një detyrë shkolle?

Zgjidhni një shprehje që lidhet me temën e detyrës, shkruajeni saktë dhe shpjegojeni me fjalët tuaja. Më pas jepni një shembull nga jeta e përditshme. Kështu tregoni se e keni kuptuar mesazhin, në vend që vetëm ta përsërisni.

Për shembull, për “Punën e sotme mos e lër për nesër”, mund të tregoni se si përgatitja e mësimeve në kohë shmang grumbullimin e detyrave. Një shpjegim i mirë nuk ka nevojë të jetë i gjatë: rëndësi ka lidhja e qartë mes shprehjes dhe shembullit.

Dallimi mes fjalëve të urta, thënieve dhe citimeve

Një proverb zakonisht qarkullon si pjesë e traditës, pa një autor individual të njohur. Një aforizëm është një mendim i shkurtër që mund të ketë autor. Një citim riprodhon fjalët e një personi ose të një teksti të caktuar dhe kërkon burim të saktë.

Prandaj një fjali e gjetur në internet nuk duhet t’i atribuohet automatikisht një shkrimtari të famshëm. Për një hyrje të përgjithshme te ky lloj shprehjeje mund të lexoni artikullin për proverbat në Wikipedia, në anglisht.

Lexime për letërsinë dhe kulturën në Saranda Web

Nëse ju intereson mënyra se si shprehet një mendim përmes fjalës, mund të lexoni edhe për promovimin e librit me poezi “Të tjerat kuptohen” të Iliaz Bobajt. Poezia dhe fabula ofrojnë forma të tjera për të trajtuar përvojën njerëzore.

Për krijimtarinë letrare të lidhur me jugun, shihni edhe shtëpinë muze të Bilal Xhaferit në Ninat dhe shkrimin “Saranda, një destinacion poetik” të Dashamir Malos. Këto lexime e zgjerojnë temën drejt autorëve dhe jetës kulturore të zonës.

Pyetje të shpeshta për fjalët e urta

A kanë autor fjalët e urta?

Shumë proverba të traditës gojore nuk kanë autor individual të dokumentuar. Thëniet letrare dhe aforizmat mund të kenë autor, por emri duhet verifikuar në një burim.

Cilat shprehje janë të përshtatshme për fëmijët?

Shembuj të thjeshtë janë “Punën e sotme mos e lër për nesër”, “Çdo mësim e ke fitim” dhe “Bashkimi bën fuqinë”. Shpjegojini përmes situatave që fëmijët i njohin.

A është çdo shprehje në shqip një proverb shqiptar?

Jo. Gjuha në të cilën përdoret një shprehje nuk provon vendin e origjinës. Proverba të ngjashëm mund të gjenden në disa kultura.

Pse një proverb gjendet në disa variante?

Përcjellja gojore, dialektet dhe përdorimi në vende të ndryshme mund të ndryshojnë formulimin. Mesazhi kryesor shpesh mbetet i njëjtë.

A duhet kuptuar gjithmonë fjalë për fjalë?

Jo. “Me një lule s’vjen pranvera” zakonisht përdoret për të treguar se një shenjë e vetme nuk mjafton, jo për të dhënë informacion për lulet.

Përmbledhja përmban 56 shprehje të përzgjedhura. Shpjegimet dhe shembujt janë përgatitur për këtë artikull; renditja tematike ndihmon leximin dhe nuk përcakton origjinën e shprehjeve.