Dea – Hyjnesha e Butrintit, zbulimi dhe misteri që vazhdon prej vitit 1928

Dea – Hyjnesha e Butrintit është një prej veprave më të njohura të trashëgimisë arkeologjike shqiptare. Koka prej mermeri u zbulua në vitin 1928 nga ekspedita e drejtuar prej arkeologut italian Luigi Maria Ugolini. Por edhe sot nuk është përcaktuar me siguri se kë paraqiste kjo figurë: një hyjneshë vendase, një grua e rëndësishme e qytetit apo Apollonin.

 

 

Si u zbulua Dea – Hyjnesha e Butrintit?

 

Zbulimi ndodhi gjatë gërmimeve në ndërtesën skenike të teatrit antik të Butrintit. Rreth një javë më parë, arkeologët kishin nxjerrë nga dheu trupin e një statuje monumentale, afro 2.5 metra të lartë.

Trupi u gjet pranë nikës së katërt të skenës, nën rreth 4.5 metra dhe, por i mungonte koka. Kërkimet vazhduan derisa një punëtor vuri re mes baltës “diçka të rrumbullakët”.

Ugolini hyri menjëherë në kanalin e gërmimit dhe mori vetë përsipër nxjerrjen. Pak nga pak u shfaq një kokë mermeri pothuajse e paprekur, me fytyrë vezake, flokë të mbledhur dhe një shprehje të qetë.

 

Kontrasti ndërmjet mermerit të bardhë dhe baltës së errët iu duk Ugolinit si një “kameo natyrore”. Në përshtypjen e parë, fytyra i kujtoi Proserpinën, hyjneshën e botës së nëndheshme dhe të rikthimit të natyrës.

 

Përse u quajt “Dea e Butrintit”?

 

Fjala italiane “Dea” do të thotë “hyjneshë”. Ajo nuk ishte emri i një hyjnie të veçantë, por emërtimi që Ugolini i dha figurës së zbuluar në Butrint.

Fytyra e butë, buzët lehtësisht të hapura, flokët e mbledhur dhe përshtatja me një trup të veshur si figurë femërore e bindën arkeologun se kishte zbuluar statujën e një hyjneshe.

Ugolini nuk arriti të përcaktonte se cilën hyjni paraqiste. Për këtë arsye e quajti në mënyrë të përgjithshme “La Dea di Butrinto” – “Hyjnesha e Butrintit”. Me kalimin e viteve, fjala “Dea” nisi të përdorej si të ishte emri i vetë figurës.

 

A i përkisnin njëra-tjetrës koka dhe trupi?

 

Koka dhe trupi nuk u zbuluan të bashkuara. Ugolini provoi ta përshtaste kokën me disa prej trupave të statujave të gjetura në zonën e teatrit dhe mendoi se ajo përputhej vetëm me trupin e zbuluar një javë më parë.

Ai u mbështet te afërsia e vendgjetjes, përshtatja e qafës me zgavrën ndërmjet shpatullave dhe mënyra e punimit të pjesëve të pasme.

 

Por vetë Ugolini vërejti ndryshime në mermer, teknikë, stil dhe periudhë. Kjo krijoi mundësinë që koka të ishte vendosur mbi trupin femëror gjatë një ripërdorimi në antikitet. Prandaj nuk mund të thuhet me siguri se të dyja pjesët u krijuan fillimisht për të njëjtën statujë.

 

A mund të ishte një hyjneshë vendase?

 

Nuk duhet përjashtuar mundësia që Dea – Hyjnesha e Butrintit të ketë paraqitur një hyjni të kultit vendas.

Butrinti u zhvillua në territorin e Kaonisë dhe mbart një trashëgimi vendase, epirote, helenistike dhe romake. Në botën antike, hyjnitë lokale paraqiteshin shpesh sipas modeleve të perëndive më të njohura.

 

Një hyjneshë vendase mund të merrte tiparet e Afërditës, Artemidës, Hygieias, Themisit apo Nemesisit, duke ruajtur një kuptim të veçantë për banorët e zonës.

Pranë statujës nuk u gjet ndonjë mbishkrim që ta emërtonte figurën. Nuk u ruajtën as objekte dalluese, si harku, kurora, peshorja apo gjarpri. Mungesa e këtyre provave nuk e vërteton se ishte hyjneshë vendase, por as nuk e përjashton këtë mundësi.

 

Një grua e rëndësishme e Butrintit?

 

Figura mund të ketë paraqitur edhe një grua me pozitë në jetën publike të qytetit. Në periudhën romake, gratë e familjeve të pasura mund të ishin priftëresha, bamirëse, financuese të ndërtimeve ose përfaqësuese të kultit perandorak.

Ato mund të nderoheshin me statuja të vendosura në teatro, tempuj dhe hapësira të tjera publike. Për këtë arsye, Dea mund të ketë qenë një priftëreshë, administratore apo grua e elitës së Butrintit, e paraqitur me tipare të idealizuara.

 

Fytyra nuk tregon moshë, rrudha ose karakteristika të forta personale. Kjo e dobëson mundësinë e një portreti realist, por nuk përjashton paraqitjen e një gruaje reale në formë të idealizuar ose të hyjnizuar.

 

Identifikimi si Apollon nuk është përfundimtar

 

Pas Luftës së Dytë Botërore, disa studiues e lidhën kokën me Apollonin e tipit Anzio. Krahasimi u mbështet te modeli i flokëve, forma e fytyrës, animi i qafës dhe tiparet e buta që shfaqen edhe në paraqitjet e Apollonit të ri.

Ky është një interpretim i përhapur, por nuk është provuar nga një mbishkrim apo atribut i padiskutueshëm. Ngjashmëria mund të tregojë modelin artistik të përdorur nga skulptori dhe jo domosdoshmërisht identitetin e figurës.

 

Modelet e njohura skulpturore ripërdoreshin për hyjni të ndryshme, figura vendase, priftëresha dhe gra të familjeve të rëndësishme. Prandaj, emërtimi “Dea e Butrintit” nuk mund të shpallet thjesht një gabim, ndërsa identifikimi si Apollon të paraqitet si përfundim i padiskutueshëm.

 

Misteri i Deas vazhdon

 

Dea mund të ketë qenë një hyjneshë vendase, një figurë e lidhur me Themisin ose Nemesisin, një priftëreshë, një grua e fuqishme e Butrintit, një përfaqësuese e kultit perandorak apo Apolloni.

Pa një mbishkrim, pa trupin e identifikuar përfundimisht dhe pa atributet që statuja mund të ketë mbajtur dikur, askush nuk mund ta përcaktojë me siguri identitetin e saj.

 

Pas gati një shekulli, ajo vazhdon të ruajë misterin dhe emrin me të cilin u bë e njohur pasi doli nga dheu i qytetit antik: Dea – Hyjnesha e Butrintit. Saranda Web

 

---